Lezend de zomer door met Van der Velde Boeken Assen! Zomertip Nr.4 van Carola : De familie Mann. Geschiedenis van een gezin – Tilmann Lahme

Paul Thomas Mann (1875-1955), wie kent hem niet.  Mann wordt beschouwd als één van de grootste Duitse schrijvers van de twintigste eeuw. Zijn werk werd sterk beïnvloed door dat van Goethe, Nietzsche en Schopenhauer. Tot zijn bekendste werken behoren de romans De Buddenbrooks, De Toverberg, Jozef en zijn Broers en de novelle De dood in Venetië. In 1929 kreeg hij zelfs de Nobelprijs voor de Literatuur. Hij week in 1936 voor het Duitse naziregime uit naar Zwitserland, woonde van 1939 tot 1952 in de Verenigde Staten waar hij uitgroeide tot een belangrijke exponent van de strijd tegen het fascisme. Dit is het beeld dat iedereen kent en zoals Mann graag de geschiedenis in wilde gaan.

Echter wat er nu voor ons ligt is een familiegeschiedenis.  Niet enkel het beeld van Thomas zelf maar van acht mensen; acht totaal verschillende perspectieven. De overige zeven leden van het gezin;  echtgenote Katia (1883-1980), dochter Erika (1905-1969), zoon Klaus ( 1906-1949), zoon Golo (1909-1994), dochter Monica (1910-1992), dochter Elisabeth (1918-2002) en zoon Michael (1919-1977) krijgen in deze kroniek net zo veel al dan niet meer aandacht dan de grote schrijver zelf.  De familie Mann. Geschiedenis van een gezin  vertelt hoe het verhaal van Thomas Mann nog niet eerder verteld is.

In de eerste alinea  maakt de lezer direct kennis met de verhoudingen in het gezin Mann:

“Aan een familie wordt het staatsburgerschap ontnomen. ‘Onwaardig om Duitsers te zijn,’ schrijven de kranten. In december 1936 worden de Manns beschouwd als ‘schadelijke elementen in de samenleving’. De familie woont dan drie jaar in het buitenland. Drie jaar heeft Thomas Mann geaarzeld en geweifeld, nu heeft hij eindelijk ‘zijn hart gewassen’ zoals hij het noemt, zich openlijk uitgesproken voor emigratie en zich daarmee tegen het Hitler-regime gekeerd. Zijn familie heeft reikhalzend naar dit moment uitgezien en op hem ingepraat, agressief zoals dochter Erika, duidelijk zoals zoon Klaus, of zacht en beslist zoals zoon Golo en echtgenote Katia.”

Lahme tilt het leven van de schrijver van de grote romans niet uit boven de tijd maar laat op een uiterst ingenieuze wijze zien hoe het daarmee in verband stond.  Gezien niet alleen Thomas maar de gehele familie Mann er lustig op los schreef en publiceerde was het beschikbare bronnenmateriaal voor Lahme bijna onuitputtelijk.  Handig citerende uit de omvattende culturele erfenis van de familie Mann word je als lezer een zeer intieme inkijk in het wel en wee van deze bijzondere familie verschaft.

Niets wordt verzwegen of verbloemd.  Of het nu succes,  glorie, eerlijkheid, luxe, idylle en liefde betreft of het juist om afgunst, oneerlijkheid, hebzucht, mislukking, minachting, bitterheid, leugens , verraad en de in de familie Mann nadrukkelijk aanwezige homoseksuele neigingen  gaat. Alles komt aan bot zoals bijvoorbeeld één van de  vele avonturen van Klaus die niet geschikt was voor de tafelgesprekken in het ouderlijk huis: ‘Me door een dikke hoer in een zwarte jurk in een achterkamertje laten lokken (“sucer pour 3 fr…”) broek al uitgetrokken. Maar toen ging het niet. Die opdringerigheid van haar ( borsten, billen), om te kotsen! Gevlucht. ’

Ook het literaire werk van Thomas Mann wordt met behoedzame hand in verband gebracht met zijn levenservaringen en de gezinssituatie, zonder dat Lahme in een plat biografisme vervalt.  Zo publiceerde uitgeverij  S. Fischer ter gelegenheid van zijn vijftigste verjaardag, op 6 juni, een voorjaarsnummer van Die Neue Rundschau dat volledig aan Thomas Mann gewijd was. Speciaal voor dit nummer heeft Thomas een verhaal geschreven dat later als novelle zou verschijnen: Unordnung und frühes Leid.   Hierin schetst hij  de verwarring van de naoorloorlogse periode in de burgerlijke huishouding van een hoogleraar geschiedenis in het inflatiejaar 1923.

‘Een gevoelige, humoristische, lichtvoetig vertelde maar zeker geen lichte novelle over een burgerlijke familie met haar noden en generatie conflicten, en haar verwevenheid met de grote geschiedenis en haar omwentelingen. Haar ‘wanorde’. Afstand en onbevangenheid zijn noodzakelijk om het verhaal op die manier te lezen. Maar in de familie Mann zorgt het voor onrust en ergernis. Het verhaal heeft sterk autobiografische trekken: de vier kinderen zijn een onverhuld portret van zijn eigen kinderen – alleen de middelste twee ontbreken.’

Deze  prijsgave van de kinderen Mann komt hard aan bij de oudere kinderen.  Onrust, jaloezie en schaamte spelen op.  Met name Klaus is diep geraakt door deze in zijn ogen ‘novellen misdaad van de tovenaar’.  Jaren later ontgaan de zonen de analogieen in Lotte in Weimar helaas ook niet.  ‘Een soort licht gevoel van gêne’ noteerde Klaus.  Thomas heeft, zo schrijft Lahme, Goethes zoon namelijk  niet aleen voorzien van kenmerken van de historische persoon maar ook van de karakter eigenschappen van zijn eigen drie zonen:  het alcoholmisbruik van Michael, de wispelturigheid van Klaus en het weinig beminnelijke en onhandige van Golo.

Voor de kinderen Mann en Katia was deze houding van de Pater Familias een vast gegeven . In het gezin Mann draaide alles om Thomas en stond alles in dienst van ‘De Tovenaar’ , hierdoor was hij vaak ‘gedachteloos wreed’ en kwetsend. Tekenend voor dit egocentrisme is de verwijtende reactie van Thomas op de zelfmoord van Klaus in 1949:

“het- ‘krenkende, lelijke, gruwelijke, het gebrek aan consideratie en verantwoordelijkheid ‘van zijn handelen, dat hij zijn moeder en zijn zus  niet had ‘mogen aandoen’ en het besluit het ver  van zich weg te houden – zoon Klaus wordt vanaf nu nauwelijks nog genoemd in brieven of in zijn dagboek, zijn graf bezoekt hij nooit.”

Aangezien de “geweldige familie ” Mann zich altijd tot de top van samenleving kon rekenen, leefden zij niet alleen literair maar in het bijzonder ook op het politieke vlak in de het felle licht van de publieke pers.  De grote momenten van de wereldgeschiedenis flikkeren voordurend door de persoonlijke herinneringenen en publicaties van de familieleden heen. Hetgeen deze biografie een extra dimensie geeft.

Het gezin als een sociale structuur die zo kenmerkend vraagt wat elk lid aan het doen is en waar het is, geeft het boek haar ritme. De chronologische opzet zorgt ervoor dat je als lezer  de soms al bekende feiten in de oorsponkelijke context  geplaatst krijgt waardoor de gebeurtenissen alsnog  een schokkende impact op je hebben. De frequentie waarin de informatie op elke pagina je tegemoet komt, wie van de acht familieleden precies waar verblijft en wat die schrijft , waar die mee worstelt en op hoopt  is adembenemend.  Geen detail is belangrijker dan het andere. Geen Mann is belangrijker dan de andere Mann!

De lezer-vriendelijke schrijfstijl , het waarlijk briljante gebruik van het rijke bronmateriaal, maar ook het vermogen om oppervlakkig en grappig te schrijven en tegelijkertijd het diep trieste van deze familie te verwoorden is een verdienste van topbiograaf Lahme. Ongeacht waar je het boek opent je maakt meteen deel uit van deze  ‘geweldige familie’.

 

Advertenties
Dit bericht werd geplaatst in 2017, Activiteiten, De boekenwinkel, Recensie, Van der Velde Boeken en getagged met , , , , , , , , , , , , , , , . Maak dit favoriet permalink.

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s